با اين همه ، در جامع الحكمتين « 1 » و وجه دين « 2 » از آن با نام زاد المسافرين ياد شده ، كه شايد حاصل دستبرد كاتبان باشد . « 3 » 2 . پيشينهء چاپ زاد المسافر زاد المسافر تا كنون به دو گونه منتشر شده است : 1 . زاد المسافر نخستين بار به تصحيح محمّد بذل الرّحمن و به اشارت ادوارد براون « 4 » در برلن به سال 1341 ق ( - 1301 ش ) با نام زاد المسافرين به چاپ رسيد . « 5 » بذل الرّحمن در تصحيح خود از دو نسخهء پاريس و كمبريج - كه آنها را تنها نسخه‌هاى بازمانده از زاد المسافر مىپنداشت « 6 » - سود جست . البتّه وى خود نسخهء پاريس را نديده و از سواد آن كه به دست حسين كاظم‌زادهء ايرانشهر ( م . 1340 ش ) - نويسنده و روزنامه‌نگار ايرانى مقيم اروپا - و به خواستارى براون استنساخ گرديده بود ، بهره برد . « 7 » او در مقدّمهء خود نوشته است : « امّا كتاب زاد المسافرين دو نسخه از آن موجود است . يكى نسخه‌ايست كه در كتابخانهء ملّى پاريس محفوظ و اصلا از متعلّقات مرحوم شفر بوده و ديگر نسخه‌ايست كه در كتابخانهء كنگر كالج كمبريج محفوظ مىباشد و بنده سوادى كه به خط آقاى كاظم‌زاده بود با نسخهء كمبريج با كمال دقّت مقابله كردم و چون وقت رفتن به پاريس نبود ، سواد مذكور را در طبع به منزلهء اصل گرفت . » « 8 »

--> ( 1 ) . جامع الحكمتين ، ص 306 . ( 2 ) . وجه دين ، ص 38 . ( 3 ) . ذكر اين نكته بايسته است كه سال‌ها پيش ، سيّد حسن تقىزاده در مقدّمهء خود بر ديوان ناصر خسرو ( ص « ند » ، پانوشت 4 ) بر پايهء اشعار ياد شده ، نام كتاب را به ظنّ قوى « زاد المسافر » دانسته است و نه « زاد المسافرين » . و بر پايهء همين ابيات - و شايد بنا بر اشارات تقىزاده - بوده است كه ملك الشعراء بهار در سبك‌شناسى ( ج 2 ، ص 152 و 157 ) در دو - سه مورد از آن با نام « زاد المسافر » ياد مىكند و على قويم عنوان « زاد المسافر » را بر متن ويراستهء خود از كتاب مىنهد . به هر سخن ، ضبط نسخهء تهران تأييدى مهم بر حدس صائب تقىزاده است . ( 4 ) . ر . ك : زاد المسافرين ، تصحيح محمّد بذل الرّحمن ، مقدّمهء مصحّح - ص « ب » . ( 5 ) . زاد المسافرين ، ناصر خسرو قباديانى ، به تصحيح محمّد بذل الرّحمن ، برلن ، مطبعهء كاويانى ، 1341 ق ، 12 + 518 ص . ( 6 ) . ر . ك : همان ، مقدّمهء مصحّح - ص « ه » . ( 7 ) . ر . ك : همان ، ص « الف » . ( 8 ) . همان ، ص « ه » - « و » .